Rajcza - wieś, która szybko przestała być tylko górską osadą
Pierwsze informacje źródłowe o Rajczy pochodzą z XVII wieku, choć osadnictwo pasterskie mogło istnieć tu już wcześniej. Wieś należała kolejno do kilku znaczących rodów, m.in. Komorowskich, Wazów i Wielopolskich, ale jej wyraźny rozwój rozpoczął się dopiero w XIX wieku. Duży wpływ mieli na to Siemiońscy, którzy nie tylko wznieśli swoją rezydencję, ale także uruchomili w latach 40. XIX wieku zakład żelazny, nazywany „hamrami”. Rajcza zaczęła się wtedy zmieniać z górskiej miejscowości w dobrze prosperujący majątek przemysłowo-rezydencjonalny. W 1884 roku dotarła tu kolej łącząca Kraków z Wiedniem, a wraz z nią pojawiły się nowe możliwości komunikacyjne i coraz większe zainteresowanie walorami krajobrazowymi oraz klimatem miejscowości. Duży dworzec kolejowy, szkoła, poczta i rozbudowywany kościół sprawiły, że Rajcza pod koniec XIX wieku była już znacznie bardziej rozwinięta, niż można byłoby oczekiwać po niewielkiej górskiej wsi.
Pałac w Rajczy - od dworu Siemiońskich do rezydencji Lubomirskich
Historia pałacu zaczyna się około 1809 roku, gdy Rajczę posiadała Agnieszka z Jordanów Siemońska. Jej następca, Anastazy Siemioński, w 1833 roku przekształcił istniejącą rezydencję w dwór, a w latach 40. XIX wieku rozbudował ją w związku z rozwojem majątku i uruchomieniem hamrów. Powstał wówczas jednokondygnacyjny budynek z poddaszem i trzema dwukondygnacyjnymi alkierzami-wieżami. W połowie XIX wieku Rajczę przejęła włoska rodzina Primavesich, związana z przemysłem i elitami monarchii austro-węgierskiej. Za ich czasów rezydencja została rozbudowana i otrzymała neogotyckie dekoracje, a wokół niej urządzono rozległy park z rzeźbami i stawem. Ostateczny wygląd pałac zyskał jednak za sprawą Władysława Lubomirskiego, który w latach 1895-1896 przeprowadził gruntowną przebudowę. Budynek otrzymał charakterystyczną dla neorenesansu północnego formę, drugą kondygnację oraz reprezentacyjne elementy elewacji. Co ciekawe, do dziś nie ma pełnej zgody co do autorstwa projektu. Wśród przypisywanych mu architektów wymienia się m.in. Sławomira Odrzywolskiego, Zygmunta Hendla, Karola Knausa, Tomasza Pytlińskiego i Juliana Niedzielskiego. W czasach Lubomirskich pałac miał 26 pokoi mieszkalnych i stał się miejscem spotkań ludzi kultury. Bywali tu m.in. Karol Szymanowski, Grzegorz Fitelberg i Ludomir Różycki.
Lubomirski, Habsburgowie i koncerty największych polskich muzyków
Władysław Lubomirski był postacią nietypową jak na właściciela ziemskiego. Interesował się muzyką, końmi i tenisem, sam komponował, a jego kontakty ze światem artystycznym sprawiły, że Rajcza znalazła się na mapie kulturalnej ówczesnej Galicji. W pałacu organizowano koncerty, a wśród występujących muzyków wymieniano Ignacego Jana Paderewskiego, Karola Szymanowskiego, Grzegorza Fitelberga, Ludomira Różyckiego, Apolinarego Szelutę i Artura Rubinsteina. W 1914 roku Lubomirski sprzedał Rajczę arcyksięciu Stefanowi Karolowi Habsburgowi, należącemu do żywieckiej linii rodu. Habsburgowie nie cieszyli się jednak długo rezydencją jako prywatnym pałacem. Już w 1916 roku Stefan Karol Habsburg przeznaczył obiekt na cele sanatoryjno-szpitalne dla żołnierzy i kombatantów I wojny światowej, a następnie przekazał go Polskiemu Czerwonemu Krzyżowi. W 1918 roku działał tu szpital wojskowy specjalizujący się w leczeniu chorób płuc. Tym samym pałac rozpoczął zupełnie nowy etap swojej historii.
Pałac w Rajczy dzisiaj - zabytek, który nadal pełni funkcję leczniczą
W czasie II wojny światowej pałac wykorzystywano jako niemiecki szpital Wehrmachtu, a w 1945 roku po wkroczeniu Armii Czerwonej jego wnętrza zostały zdewastowane. Później obiekt nadal pełnił funkcje medyczne: działał tu szpital okręgowy, ośrodek dla inwalidów wojennych, a od 1954 roku Państwowe Sanatorium Przeciwgruźlicze. Kolejny remont w 1966 roku nie przysłużył się zabytkowi - doszło do dalszych zmian i zniszczeń historycznego wystroju, a w latach 1966-1967 dobudowano nowe skrzydło z kaplicą i świetlicą. W 1988 roku cały zespół pałacowo-parkowy wpisano do rejestru zabytków. Po kolejnych przekształceniach od 1999 roku pałac jest siedzibą Samodzielnego Publicznego Zakładu Opiekuńczo-Leczniczego dla przewlekle chorych. Zespół obejmuje również oficyny, budynek gospodarczy i park krajobrazowy u podnóża oraz na stoku wzgórza Cząpel. To właśnie park jest jednym z ciekawszych elementów założenia - rosną w nim m.in. stare świerki, buki, jesiony i klony, a sześć drzew uznano za pomniki przyrody. Są wśród nich dwie sosny wejmutki, lipa drobnolistna o obwodzie 470 cm, jawor, wiąz górski i dąb szypułkowy. Pałac nie jest obecnie obiektem turystycznym ani muzeum, lecz nadal działa w nim placówka medyczna.
Pałac nie jest obecnie muzeum ani obiektem udostępnionym do zwiedzania - nadal działa w nim placówka medyczna. Jego historię można więc dziś odczytywać przede wszystkim z zewnętrznej bryły, otaczającego parku i zachowanych elementów zespołu. To dość nietypowa sytuacja: dawna rezydencja arystokratyczna, która przed ponad stu laty gościła największych polskich muzyków, od dziesięcioleci służy jako miejsce opieki nad chorymi.
Podoba Ci się moja twórczość?
Będzie mi miło, jak postawisz mi wirtualną kawę, która pomoże mi finansować kolejne wyprawy :-)
.jpg)
